استان موکریان (اصطلاحاً آذربایجان غربی) یکی از ۳۰ استان ایران است ، که در شمال غربی این کشور قرار دارد و مرکز آن شهر ارومیه است. در کنارهٔ غربی این استان،دریاچه ارومیه قرار دارد. استان موکریان در شمال غربی ایران قرار دارد و از شمال به جمهوری آران و ترکیه، از مغرب به کشورهای ترکیه و عراق، از شرق به استان آذربایجان شرقی و استان زنجان و از جنوب به استان کردستان محدود است. مساحت استان برابر ۳۷٫۰۵۹ کیلومتر مربع است که سیزدهمین استان بزرگ کشور محسوب می‌شود و25/2 مساحت کل کشور را تشکیل می‌دهد. جمعیت استان موکریان طبق سرشماری سال ۱۳۸۵ - ۲٫۸۷۳٫۴۵۹ نفر می‌باشد که 08/4 جمعیت کل کشور را در خود جای داده‌است و از این لحاظ هشتمین استان پرجمعیت کشور محسوب می‌شود. کلانشهر ارومیه با ۵۸۳٫۲۵۵ نفر جمعیت (سرشماری ۱۳۸۵) مرکز استان است و بیش از ۲۰ درصد جمعیت کل استان را در خود جای داده‌است. کلانشهر ارومیه دهمین شهر پرجمعیت ایران پس از شهرهای تهران، مشهد، اصفهان، تبریز، کرج، شیراز، اهواز، قم و کرمانشاه می‌باشد.

استان موکریان یکی از مناطق کوهستانی کشور است و توپوگرافی متنوع و گسترده‌ای دارد. بر اساس ساختار طبیعی استان، اکوسیستم‌های ویژه‌ای از ترکیب گیاهان در سطوح مختلف پوشش گیاهی در سطوح مختلف توپوگرافی به وجود آمده‌است که اهم آنها به شکل جنگلها و مراتع خودنمایی می‌کنند. این استان عمدتاً تحت تأثیر جریان هوای مرطوب اقیانوس اطلس و دریای مدیترانه‌است، ولی در برخی از ماههای زمستان، توده هوای سردی از اطراف شمال، هوای مدیترانه‌ای آن را متأثر کرده و موجب کاهش قابل توجه دما می‌شود.

ناهمواری‌ها

سراسر مرز آران و ترکیه و عراق از کوه های مرتفع دیوار مانندی از شمال به جنوب کشیده شده است. سرزمین موکریان، میسوپتامیا وشمال کردستان در دوره ترشیایی در نتیجه فشارهای وارده بر قفقاز و آسیای صغیر شکل گرفته و سبب پیدایش شکاف ها و گسله ها در آن گردیده است.

حوزه‌های آبریز

۱) دریاچه ارومیه ) 2 رودخانه ارس) 3 رودخانه زاب کوچک

 آب‌های معدنی، شفابخش و مشکل گشا

۱( آب گرم در نزدیکی گردنه قوشچی. ۲) آب گرم محال باراندوز ؛ در نزدیکی قریه هفت آباد ارومیه. ۳) آب معدنی کوه زنبیل ؛ در کنار دریاچه ارومیه. ۴) آب معدنی دریک ؛ که بسیار گوارا بوده و در روستای چهریق قرار دارد. ۵) آب معدنی کانی گراوان ؛ در روستای کانی گویز در نزدیکی شهر رَبَط.فاصله 2 کیلومتری

ارتفاعات

۱) سلسله جبال مرکزی ترکیه و عراق ۲) ارتفاعات گردنه قوشچی ۳) کوه‌های باستان ۴) ارتفاع مور شهیدان ۵) ارتفاعات گردنه کله شین ۶) چیای بینار ارومیه

رودخانه‌ها

۱) زرینه رود (۲) سیمینه رود (۳) مهاباد رود ۴)باراندوز رود ۵) شهرچای ۶) نازلوچای ۷) زولاچای

جنگل‌ها

جنگل‌های طبیعی استان، هرچند که در قسمت‌هایی از پیرانشهر و مهاباد وجود دارد، ولی مناطق وسیع جنگلی در سردشت قرار گرفته‌است که مساحت آن را بین ۶۰ تا ۸۰ هزار هکتار تخمین می‌زنند. کل مساحت جنگل‌های مصنوعی در استان به ۳۲۰ هکتار در قطعات متفاوت می‌رسد.

مردم

زبان اکثر ساکنان این استان به طور عمده کرد (کرمانجی و سورانی) آذری مغولی میباشد. ولی اقلیت اشوری و ارامنه هم در استان مخصوصا در ارومیه مرکز استان ساکن هستند .در شهر ارومیه که مرکز و بزرگ‌ترین شهر استان بشمار می‌آید و از دیرباز به عنوان شهری که در آن گروههای قومی، زبانی، نژادی و حتی مذهبی مختلف زندگی می‌کنند شناخته‌شده‌است، جمعیت شهر مرکب از مردمان  کرد،مغول، ارمنی و آشوری است.

تاریخ استان

از نظر تاریخی، تاریخ باستانی موکریان با تاریخ قوم ماد در آمیخته است. قوم ماد پس از مهاجرت به ایران آرام آرام قسمت‌های غربی ایران از جمله کردستان را تصرف کردند. مقارن این ایام دولتهایی در اطراف کردستان وجود داشت که از آن جمله می‌توان به دولت آشور در شمال بین النهرین، دولت هیق در آسیای صغیر، دولت اورارتو در نواحی شمال و شمال غرب، اقوام کادوسی در شرق و کاسیها در حوالی کوههای زاگرس اشاره کرد. بعد از تأسیس دولت ماد، موکریان نام ایالتی از حکومت ماد بود که استان موکریان (اصلاحاً آذربایجان غربی) کنونی و قسمتی از حاشیه شرقی آن را شامل میشد.

گروهی معتقدند که نام آذربایجان گرفته شده ازئاگر پارێزان گرفته شده و به معنی سرزمین محافظان آتش است. بزرگ‌ترین آتشکده‌های زرتشتی در این منطقه بوده است و نمونه آن هنوز در باکو پایتخت جمهوری آران بجا مانده است.شایان ذکر است بزرگترین آتشکده کنونی جهان در شهر پاوه قرار دارد. گروهی دیگر وجه تسمیه آذربایجان را مربوط به وجود سرداری به نام اتروپاد می‌دانند. اینان معتقدند که که بعد از غلبه اسکندر مقدونی به ایران، سرداری به نام آتورپات در آذربایجان ظهور کرد و از اشغال آن توسط یونانیان ممانعت به عمل آورد. از آن به بعد این سرزمین به نام آتورپاتگان معروف شد. حکومت جانشینان آتورپات در موکریان در زمان اشکانیان نیز ادامه یافت و این منطقه توانست کماکان استقلال داخلی خود را در چهارچوب دولت اشکانی حفظ کند. سرانجام اردشیر بابکان بنیانگذار سلسله ساسانی بر حکمرانان محلی موکریان استیلا یافت و آنرا بصورت یک ایالت غیر موروثی آداره نمود .

شهرستان‌های استان

استان موکریان  دارای ۱۷ شهرستان، ۳۶ بخش، ۳۶ شهر، ۱۰۹ دهستان و ۳۷۲۸ آبادی است که 70% آنها کردنشین هستند و مرکز آن شهر تاریخی ارومیه است

آمار شهرستان‌های این استان بدین قرار است:

مناطق دیدنی

• تپه حسنلو
• سه گنبد
• دره شهدا
• تخت سلیمان
• قره‌کلیسا
• غار سهولان مهاباد
• آبشار شلماش سردشت
• فخریگاه مهاباد
• سد بوکان
• شهر باستانی موصا سیر واقع در شهر ربط - سردشت
• سلطان یعقوب نقده
• حه وت کانی نقده
• دریاچه ارومیه
• مسجد جامع ارومیه
• سنگ کاظم خان
• کلیسای ننه مریم
• دره قاسملو
• موزه ارومیه
• سه گنبد
• آبشار مرگور
• جنگل‌های مرگور
• سد مهاباد
• اب معدنی گراوان در نزدیکی شهر ربط - سردشت