شهرستان مهاباد یکی از مهمترین شهرستان‌های کردستان و ایران است. مرکز آن شهر مهاباد است. زبان گفتاری مردم آن کردی سورانی با لهجه مکریانی می‌‌باشد و به دلیل موقعیت استراتژیک آن و همجواری با شهرهای مرزی، اقامتگاه مسافران زیادی می‌‌باشد.

جمعیت این شهرستان طبق سرشماری سال ۱۳۸۵ برابر با ۱۹۷٬۴۴۱ نفر بوده است که از این تعداد ۱۰۰٬۰۸۵ نفر آنان مرد و ۹۷۳۵۸ نفر آنان زن بوده اند.

 جغرافیا

شهرستان مهاباد با مساحت ۲۵۹۱ کیلومتر مربع و ۱۸۸٬۲۸۹ نفر جمعیت (بر اساس سرشماری سال ۱۳۷۹) در موقعیت طول جغرافیایی ۴۵ درجه و ۴۳ دقیقه شرقی و عرض جغرافیایی ۳۶ درجه و ۴۶ دقیقه شمالی از نصف النهار گرنویج قرار گرفته و با دو بخش، مرکزی و خلیفان دارای ۲۲۴ روستا دارای سکنه میباشد. مهاباد دارای آب و هوای کوهستانی با زمستانهای سرد و تابستانهای نسبتاً معتدل و چهار فصل بسیار جذاب است، رودخانه مهاباد از داخل شهر عبور می‌کند.

تاریخچه و وجه تسميه

نام قبلی شهرستان مهاباد، سابلغ مكری بود نامی مغولی كه در زمان حكومت رضاخان تغيير داده شد^. درباره ی واژه مهاباد تاكنون تعبيرات و معناهای گوناگونی گفته‌ شده است. مهاباد را مادآباد نيز گفته‌اند كه اين تعبير هيچ گونه دليل قابل قبولی همراه ندارد. اين شهر را مه‌آباد نيز گفته‌اند كه اگر به معنای جايی باشد كه هميشه مه آلود است اين تعبير نيز با واقعيت وفق نمی‌کند. در فرهنگ فارسی برهان قاطع درباره واژهٔ مهاباد چنين نوشته شده است كه نام اولين پيغمبری است كه به عجم مبعوث شد و كتابی آورد كه آن را«دساتير» خوانند. بعضی نيز براين اعتقاد هستند كه مهاباد به معنای جايی است كه بزرگان آن جا را آباد كرده‌اند. اين منطقهٔ قديمی در زمان‌های پيشين مركز نواحی كردنشين بوده یک بار در سال 1324 اعلام ناسیس دولت کردستان را کرد.  بطليموس آن را داروشاه و راوليستون به نام دارياس ناميده است. امروز در 3 فرسخی شهر فعلی، روستایی به نام درياز مشهود است كه از قرار معلوم شهر دارياس در همين نقطه واقع بوده است. در عصر هخامنشی منطقه، بخشی از امپراتوری عظيم هخامنشی بود و بعد از آن در زمان اسكندر بخشی از آتوپاتن ماد بود كه ژنرال هخامنشی آتروپات و سپس جانشينانش بر آن جا حكومت كردند. در دوره صفويه ايالات غرب ايران ميدان مبارزه و برخوردهای دو امپراتوری صفويه و عثمانی بود و حكام محلی در ولايات باختر به مقتضای توانايی يكی از دو امپراتوری هر بار تابع يكی از آن ها می شد. اين شهر در گذشته بر اثر زلزله ای نابود و دوباره ساخته شد. پيرامون اين شهر آثار تاريخی متعددی وجود دارد.

قسمتی از این منطقه‌ در سال ۱۹۴۶ به‌ رهبری قاضی محمد اعلام اسقلال کرد و جزئی از جمهوری مهاباد بود. مهاباد در زمان حاکمی به نام بداق‌سلطان روند رو به پیشرفت خود را شروع کرد. یکی از اهداف بداق‌سلطان برگرداندن مهاباد به زمان اوج بوده است. همچنین در زمان حکومت سرداران موکری در بوکان شهر مهاباد دومین شهر ایالت موکریان قلمداد می گردید.

آثار تاریخی

تحقیقات مورخین و آثار کشف شده توسط باستان شناسان حاکی از آن است که منطقه شهرستان مهاباد حداقل از سده‌های اول هزاره اول پیش از میلاد مسیح یکی از مناطق مسکونی ایران باستان بوده است. یکی از این آثار کتیبه‌ای به خط میخی منسوب به مینوا می‌باشد که بین سالهای 812 تا 778 قبل از میلاد سلطنت داشته است. کتیبه مذکور تا سال 1890 موجود بوده است. آثار دیگری مانند پلکا‌ن‌های سنگی و راهروهای زیرزمینی مشهور به برده کنته کشف گردیده که بر نفوذ و هجوم قوم دیگری بنام وانیها به منطقه دلالت دارد. از دوره مادها نیز آثاری از جمله یک گور بنام فقره قا (فرهادگاه) بجامانده است. بررسی آثار برجای‌مانده از زمانهای دور گذشته، نشانگر این امر است که تمدن و شهرنشینی در این منطقه از اختلاط فرهنگی و نژادی بین اقوام مختلفی مانند بابلی‌ها، آشوری‌ها، وافی‌ها، لولوئی‌ها، کوتی‌ها، کاسی‌ها، مادها و سرانجام تیره‌های آریایی‌نژاد کرد بوجود آمده است.

مشاهیر

فرهنگی و ادبی: ملا صالح حریق،وفایی،گیو موکریانی،محمدامین شیخ الاسلامی معروف به هیمن،عیدالرحمان شرفکندی معروف به هژار ، استاد محمد قاضی و چنیدین نام آور و افتخار آفرین کرد.